7. Sınıfta Sansür Nedir? Etik, Bilgi Kuramı ve Varlık Açısından Sansürü Düşünmek

Bir Kitabın Sayfasını Kapatınca Ne Olur?

Bir kütüphanede olduğunu düşün. Raflardan birinde herkesin okuyabildiği bir kitap var. Bir gün biri kitabın bazı sayfalarını çıkarıyor. Nedenini sorduğunda şu cevabı veriyor: “Bu sayfalardaki düşünceler yanlış, zararlı veya rahatsız edici olabilir.”

İlk bakışta mesele basit görünebilir. Eğer bir düşünce zararlıysa onu engellemek doğru değil midir?

Fakat biraz daha düşününce başka sorular ortaya çıkar: Bir düşüncenin zararlı olduğuna kim karar verir? Yanlış bir bilgiyi öğrenmek, onu doğru kabul etmekle aynı şey midir? Bir öğrenciyi korumak amacıyla bazı bilgileri ondan saklamak, gerçekten korumak mıdır; yoksa onun kendi kararını verme hakkını elinden almak mı?

İşte “7. sınıfta sansür nedir?” sorusu, yalnızca bir Türkçe, sosyal bilgiler veya vatandaşlık konusu değildir. Aslında bu soru bizi felsefenin en temel üç alanına götürür: etik, bilgi kuramı ve ontoloji.

Sansür, en basit tanımıyla, belirli bilgi, düşünce, sanat eseri, haber, kitap, film, konuşma veya iletişim biçimlerinin yayımlanmasının, paylaşılmasının ya da erişilmesinin bir kişi, kurum veya otorite tarafından sınırlandırılmasıdır. Ancak felsefe açısından önemli olan yalnızca “sansür nedir?” sorusunun cevabı değildir. Asıl mesele şudur:

Bir insanın neyi görebileceğine, okuyabileceğine ve düşünebileceğine kim karar vermelidir?

Sansür Nedir?

7. sınıfta sansür nedir üzerine hazırlanmış bu rehberde Belo olarak işin özünü net biçimde aktarıyoruz.

Basit Bir Tanım

Sansür, bir içeriğin toplumun tamamına veya belirli bir grubuna ulaşmasını engellemek ya da sınırlamak anlamına gelir.

Bu sınırlama farklı şekillerde gerçekleşebilir:

• Bir kitabın yayımlanmasının engellenmesi
• Bir filmin bazı bölümlerinin kesilmesi
• Bir internet sitesinin erişime kapatılması
• Bir haberin yayımlanmasının engellenmesi
• Bir okulda belirli kitapların kütüphaneden çıkarılması
• Bir kişinin düşüncesini ifade etmesinin cezalandırılması
• Bir sosyal medya paylaşımının platform tarafından kaldırılması

Fakat her sınırlama sansür değildir. Örneğin okulda sınav sırasında telefon kullanımının yasaklanması, öğrencilerin düşüncelerini kontrol etmek amacıyla yapılan bir sansür uygulaması olarak görülmeyebilir. Burada amaç sınavın düzenini korumaktır.

Bu nedenle felsefeciler için önemli olan yalnızca “bir şey yasaklandı mı?” sorusu değildir. Neden yasaklandı, kim yasakladı, kimi koruyor, kimi susturuyor ve sonuçları ne oluyor? soruları da önemlidir.

Stanford Encyclopedia of Philosophy’deki çağdaş ifade özgürlüğü tartışmaları da özgürlüğün mutlak olup olmadığı ve hangi durumlarda iletişimin sınırlandırılabileceği sorularının hâlâ ciddi biçimde tartışıldığını gösterir.

1. Etik Açısından Sansür: Doğru Olan Nedir?

Etik, insanların davranışlarının doğru veya yanlış, iyi veya kötü, adil veya adaletsiz olup olmadığını sorgulayan felsefe alanıdır.

Sansür konusunda etik soru oldukça güçlüdür:

Bir insanı korumak için onun özgürlüğünü sınırlamak ne zaman ahlaken doğrudur?

Çocuğu Korumak mı, Çocuğun Özgürlüğünü Sınırlamak mı?

sınıf düzeyinde sansür tartışılırken çocukların korunması önemli bir örnektir. Her bilginin her yaşta uygun olduğunu söylemek mümkün değildir.

Şiddet içeren, ciddi biçimde rahatsız edici veya yaşa uygun olmayan içeriklerin sınırlandırılması bazı durumlarda makul görülebilir. Burada amaç düşünceleri yok etmek değil, gelişim düzeyine uygun bir ortam sağlamaktır.

Fakat sorun burada başlar.

Bir yetişkin “Bu bilgiyi anlaman için henüz çok küçüksün” dediğinde gerçekten koruyucu mu davranmaktadır? Yoksa öğrencinin kendi düşüncesini oluşturmasına fırsat vermemekte midir?

Etik ikilem tam olarak budur.

Bir tarafta güvenlik ve zarar görmeme değeri vardır. Diğer tarafta özgür düşünme ve kendi kararını verebilme değeri bulunur.

John Stuart Mill: Yanlış Düşünceyi Bile Dinlemek

İngiliz filozof John Stuart Mill, ifade özgürlüğü konusunda en etkili düşünürlerden biridir. Mill’e göre insanların yalnızca doğru olduğunu düşündüğümüz fikirleri konuşmasına izin vermek ciddi bir problemdir.

Çünkü bugün yanlış olduğunu düşündüğümüz bir fikir, tartışma sırasında bizim kendi düşüncemizdeki bir hatayı gösterebilir.

Daha da önemlisi, bir düşünce yanlış olsa bile onu savunan kişinin neden yanıldığını anlamak, doğru düşüncenin neden doğru olduğunu daha iyi kavramamızı sağlayabilir.

Mill’in düşüncesinin temelinde önemli bir epistemolojik sezgi vardır: İnsanlar yanılabilir. Bu nedenle hakikati tek başına elinde tuttuğunu iddia eden bir otoriteye tamamen güvenmek tehlikelidir. Çağdaş felsefe literatürü de Mill’in görüşünün “her fikir tartışıldığında mutlaka doğruyu buluruz” gibi basit bir iddia olmadığını; daha çok açık tartışmanın hakikati araştırmak için mevcut seçenekler arasında güçlü bir yöntem olduğunu vurgular.

John Locke ve Hoşgörü Meselesi

John Locke’un hoşgörü üzerine düşünceleri de burada önem kazanır. Locke farklı inançların bir arada yaşayabilmesi için hoşgörünün önemini savunmuştur.

Ancak Locke’un düşüncesi bize başka bir soru da bırakır:

Hoşgörü, her düşünceye sınırsız biçimde izin vermek midir?

Bir düşünce başka insanlara doğrudan zarar vermeye başladığında ne olur?

Bu soru bizi sansür tartışmasının en zor noktasına götürür. Çünkü “özgürlük” ile “zarar” arasındaki sınır her zaman kolay çizilmez.

Etik açıdan üç temel soru

• Yasaklama kimi koruyor?
• Yasaklama kimi susturuyor?
• Aynı amaç daha az özgürlük kaybıyla gerçekleştirilebilir mi?

Bu üç soru, sansürü değerlendirirken güçlü bir etik başlangıç noktasıdır.

2. Bilgi Kuramı Açısından Sansür: Bilgiye Kim Sahip?

Bilgi kuramı, yani epistemoloji, “Neyi biliyoruz?”, “Bir şeyi nasıl biliyoruz?”, “Bir inancın doğru olduğuna nasıl karar veririz?” gibi soruları araştırır.

Sansürün belki de en görünmeyen yönü burada ortaya çıkar.

Bir insanın bilgiye ulaşmasını engellediğinizde yalnızca onun okumasını engellemiş olmazsınız. Onun neyi bilebileceğini de etkilersiniz.

Bilgi Eksikliği ile Yanlış Bilgi Aynı Şey Değildir

Bir öğrenci bir konu hakkında hiçbir şey bilmiyorsa, ortada henüz bir bilgi eksikliği vardır.

Fakat yalnızca tek bir görüşü okuyabiliyor ve diğer görüşlerden haberdar olamıyorsa, epistemolojik problem daha karmaşık hâle gelir.

Örneğin bir tartışmada öğrencilere yalnızca “A görüşü doğrudur” denildiğini düşünelim. Öğrenci B görüşünün varlığından bile haberdar değilse, A görüşünü gerçekten özgürce mi benimsemiştir?

Bu noktada bilgi yalnızca “akılda bulunan bilgiler” değildir. Bilginin dolaşım biçimi de önemlidir.

Platon ve Bilginin Sorgulanması

Platon’un felsefesinde Sokrates’in sorgulayıcı tavrı önemli bir yere sahiptir. Sokrates hazır cevapları kabul etmek yerine insanları soru sormaya yöneltir.

Bu yaklaşım sansür açısından düşündürücüdür.

Çünkü felsefi düşünme çoğu zaman cevaptan önce soruyla başlar.

“Bu doğru mu?”

“Bunu nereden biliyoruz?”

“Bunun tersini düşünmek mümkün mü?”

“Bize söylenen şey gerçekten kanıtlanmış mı?”

Eğer bir ortamda yalnızca belirli cevaplara izin veriliyor ve soruların kendisi bile sakıncalı görülüyorsa, bilgi kuramı açısından ciddi bir sorun ortaya çıkar.

Fakat Her Bilgi Eşit Derecede Güvenilir midir?

Burada sansüre karşı çıkarken başka bir hataya düşmemek gerekir.

“Her fikir serbestçe dolaşsın, sonunda herkes doğruyu bulur” düşüncesi fazla iyimser olabilir.

İnsanlar her zaman mantıklı kararlar vermez. Yanlış bilgiler, komplo teorileri ve manipülatif içerikler milyonlarca kişiye ulaşabilir.

Çağdaş epistemoloji, insanların bilgiye ulaşırken sosyal önyargılardan, güven ilişkilerinden ve güç farklılıklarından etkilendiğini vurgular. Miranda Fricker’ın “epistemik adaletsizlik” kavramı da bazı insanların sırf toplumsal önyargılar nedeniyle bilgi sahibi kişiler olarak daha az ciddiye alınabilmesini veya deneyimlerini anlatmak için gerekli kavramlara erişememesini tartışır.

Dolayısıyla soru yalnızca “Sansür kötü müdür?” değildir.

Daha zor soru şudur:

Bilginin özgürce dolaşması yeterli midir, yoksa insanların güvenilir bilgiye ulaşabilmesi için bilgi ortamının adil biçimde düzenlenmesi de gerekir mi?

3. Ontoloji Açısından Sansür: Bir Düşünce Yok Edilebilir mi?

Ontoloji, varlık ve var olan şeylerin ne olduğu üzerine düşünür.

İlk bakışta ontolojinin sansürle ilgisi uzak görünebilir. Fakat aslında oldukça ilginç bir bağlantı vardır.

Bir kitap yasaklandığında o kitabın içindeki düşünce gerçekten ortadan kalkar mı?

Bir internet sitesi kapatıldığında o fikir artık “yok” mudur?

Bir kişinin konuşması engellendiğinde onun düşüncesi varlığını kaybeder mi?

Cevap büyük ölçüde hayırdır.

Düşünce fiziksel bir nesne gibi ortadan kaldırılmayabilir. Fakat düşüncenin toplum içinde görünür olma biçimi değişir.

Foucault: Bilgi ve İktidar

Michel Foucault’nun düşüncesi bu noktada özellikle önemlidir.

Foucault, iktidarı yalnızca devletin sahip olduğu baskı gücü olarak düşünmez. İktidarın okul, hastane, hapishane ve gündelik sosyal ilişkiler gibi kurumlarda da işleyebileceğini savunur.

Burada bilgi ile iktidar arasında güçlü bir ilişki kurar. Neyin “normal”, “anormal”, “doğru”, “yanlış”, “uygun” veya “uygunsuz” kabul edildiği, toplumdaki bilgi ve iktidar ilişkileriyle bağlantılıdır. Türkiye’deki akademik çalışmalarda da Foucault’nun eğitim, gözetim, disiplin ve iktidar ilişkileri üzerinden okunması bu açıdan ele alınmaktadır.

Bu düşünceyi 7. sınıf düzeyinde basitleştirirsek şöyle sorabiliriz:

Bir okul yalnızca bilgi öğreten bir yer midir, yoksa hangi davranışların ve düşüncelerin “normal” kabul edildiğini de öğreten bir yer midir?

Bu soru öğretmeni veya okulu suçlamak için değil, kurumların insanları nasıl şekillendirdiğini düşünmek için önemlidir.

Panoptikon ve Görünmeyen Denetim

Foucault’nun Jeremy Bentham’dan hareketle tartıştığı panoptikon modeli, herkesin sürekli izleniyor olabileceğini düşündüğü bir düzeni anlatır.

Böyle bir ortamda ilginç bir şey gerçekleşir: İnsanları her an cezalandırmak gerekmez. İnsanlar izleniyor olabileceklerini düşündükleri için davranışlarını kendileri değiştirebilir.

Sansürün modern biçimlerinde buna benzer bir durum görülebilir.

Bir öğrenci “Bu soruyu sorarsam insanlar benim hakkımda ne düşünür?” diye düşündüğünde, kimsenin açıkça “Sus” demesine gerek kalmayabilir.

İşte buna öz sansür denebilir.

Sansür ile Öz Sansür Arasındaki Fark

Görünür ve Görünmez Sınırlar

Sansür çoğu zaman görünürdür.

Bir kitap yasaklanır.

Bir video kaldırılır.

Bir internet sitesi engellenir.

Bir konuşma durdurulur.

Öz sansür ise daha sessizdir.

Kişi söylemek istediği şeyi söylemez.

Yazmak istediği cümleyi siler.

Sormak istediği soruyu içinde tutar.

Çünkü sonuçlarından korkar.

Bu durum felsefi açıdan son derece önemlidir. Çünkü özgürlüğün azalması her zaman dışarıdan görülebilen bir yasakla gerçekleşmez.

Bazen insan, dışarıdan gelen baskıyı içselleştirerek kendi düşüncelerini sınırlamaya başlar.

Günümüzde Sansür: Sosyal Medya ve Algoritmalar

Artık Sansür Yalnızca Bir Kitabı Yasaklamak Değil

Günümüzde sansür tartışması internet nedeniyle daha karmaşık hâle gelmiştir.

Eskiden bir kitabın yayımlanmasını engellemek oldukça görünür bir eylemdi. Bugün ise bir içeriğin görünürlüğü algoritmalar, platform kuralları, moderasyon sistemleri ve kullanıcı raporları tarafından etkilenebilir.

Burada yeni bir soru ortaya çıkar:

Bir içeriği tamamen silmeden daha az kişiye göstermek de sansür müdür?

Bu konuda kesin ve herkesin kabul ettiği tek bir cevap yoktur.

Bir sosyal medya platformu şiddet çağrısı yapan bir içeriği kaldırdığında birçok kişi bunun sansür değil, güvenlik ve zarar önleme olduğunu savunabilir.

Başka biri ise platformların hangi görüşlerin görünür olacağı konusunda çok büyük bir güç elde etmesinin demokratik açıdan tehlikeli olduğunu ileri sürebilir.

Çağdaş ifade özgürlüğü literatüründe de içerik temelli ve bakış açısına dayalı sınırlamalar arasındaki ayrım önemlidir. Özellikle bir görüşün yalnızca belirli bir bakış açısını savunduğu için hedef alınması, özgür ifade açısından daha güçlü bir problem olarak görülür.

Yapay Zekâ ve Yeni Sansür Sorusu

Yapay zekâ sistemleri de bu tartışmayı yeni bir boyuta taşıyor.

Bir yapay zekâ sistemi bazı sorulara cevap vermeyi reddettiğinde bunun nedeni güvenlik olabilir. Fakat şu soru yine de felsefi olarak önemlidir:

Bir makine hangi bilginin sakıncalı olduğuna karar verdiğinde, bu kararın sorumluluğu kime aittir?

Algoritmayı geliştirenlere mi?

Platformu yönetenlere mi?

Kuralları hazırlayanlara mı?

Yoksa sistemi kullananlara mı?

Böylece sansür konusu artık yalnızca “Bir devlet bir kitabı yasakladı mı?” sorusundan ibaret değildir. Bilgiye erişimi düzenleyen teknolojik sistemlerin kararlarını da sorgulamayı gerektirir.

Sansür Her Zaman Kötü müdür?

Bu soruya basitçe “evet” veya “hayır” demek felsefi açıdan yetersiz kalır.

Çünkü bazı iletişim biçimleri başkalarına ciddi zarar verebilir. Çağdaş özgür ifade tartışmaları tehdit, şiddete yönlendirme, kişisel bilgilerin tehlikeli biçimde ifşası veya ciddi zarar doğurabilecek yanıltıcı iletişim gibi örneklerin neden sınırlanabileceğini tartışır.

Ancak başka bir tehlike de vardır.

“İnsanları koruyalım” gerekçesi çok geniş yorumlanırsa, neredeyse her düşünce rahatsız edici olduğu gerekçesiyle sınırlandırılabilir.

Bu yüzden iyi bir sansür tartışması şu soruları birlikte düşünmelidir:

• Ortada gerçekten ciddi bir zarar var mı?
• Zarar ile rahatsızlık aynı şey mi?
• Sınırlama gerekli mi?
• Daha hafif bir yöntem var mı?
• Sınırlama herkese aynı biçimde mi uygulanıyor?
• Kim karar veriyor?
• Kararı veren kişi veya kurum denetlenebiliyor mu?
• Yanlış karar verildiğinde itiraz etmek mümkün mü?

Bir Felsefi Model: Sansür Üçgeni

Sansür meselesini anlamak için üç köşeli bir model düşünebiliriz:

1. Özgürlük

İnsanların düşüncelerini ifade edebilmesi, bilgi arayabilmesi ve farklı görüşleri değerlendirebilmesi.

2. Zarar

Bazı iletişim biçimlerinin bireylere veya topluma gerçek zarar verme ihtimali.

3. Bilgi

İnsanların doğruyu araştırabilmesi, farklı görüşleri karşılaştırabilmesi ve güvenilir bilgiye ulaşabilmesi.

Bu üç değer sürekli olarak birbirleriyle gerilim yaşayabilir.

Özgürlüğü sınırsızlaştırırsak zarar ihtimali artabilir.

Zararı önlemek için her şeyi sınırlarsak özgürlük azalabilir.

Sadece güvenliği düşünürsek bilgi çeşitliliği yok olabilir.

Sadece bilgi çeşitliliğini düşünürsek yanlış ve tehlikeli bilgilerin etkisi artabilir.

Felsefenin görevi belki de bu üçünden birini seçip diğerlerini unutmak değil, aralarındaki dengeyi sürekli sorgulamaktır.

7. Sınıf Düzeyinde Sansürü Tartışırken Nelere Dikkat Etmeli?

Bir Düşünceyi Eleştirmek ile Susturmak Aynı Değildir

Bir düşünceyi eleştirmek, “Buna katılmıyorum ve neden katılmadığımı açıklayacağım” demektir.

Sansür ise çoğu zaman “Bunu söylemene, yayımlamana veya başkalarının görmesine izin vermeyeceğim” biçiminde ortaya çıkar.

İkisi arasında önemli bir fark vardır.

Eleştiri, düşüncenin karşısına başka bir düşünce koyar.

Sansür ise iletişim alanını daraltır.

Bilgi Okuryazarlığı Sansürün Alternatifi Olabilir mi?

Özellikle eğitim açısından çok önemli bir seçenek vardır: Her yanlış bilgiyi yasaklamak yerine insanlara yanlış bilgiyi tanımayı öğretmek.

Bir öğrenci;

• Kaynağın güvenilir olup olmadığını,
• Bir iddianın kanıtının bulunup bulunmadığını,
• Bir haberin başka kaynaklarda nasıl aktarıldığını,
• Bir kişinin kendi görüşünü gerçek gibi sunup sunmadığını,
• Duyguların düşünceyi nasıl etkileyebileceğini

öğrenirse, bilgi karşısında daha güçlü hâle gelir.

Bu nedenle bilgi kuramı, yalnızca “doğru bilgi nedir?” sorusunu değil, “doğru bilgiye ulaşma becerisini nasıl geliştirebiliriz?” sorusunu da önemli hâle getirir.

Sonuç: Asıl Soru Belki de “Ne Yasaklanmalı?” Değildir

Sansür üzerine düşündüğümüzde ilk akla gelen soru genellikle “Hangi şeyler yasaklanmalıdır?” olur.

Fakat felsefe bizi daha derin bir yere götürür.

Kim karar vermeli?

Hangi ölçütle karar vermeli?

Yanlış karar verilirse ne olacak?

Bir insanın korunması ile onun özgürlüğü arasında sınır nerede çizilecek?

Etik bize sansürün doğru veya yanlış yönlerini tartışmayı öğretir. Bilgi kuramı, bilgiye erişimin ve bilginin güvenilirliğinin neden önemli olduğunu gösterir. Ontoloji ise bir düşüncenin susturulmasının, o düşüncenin varlığını tamamen ortadan kaldırmak anlamına gelip gelmediğini sorgulatır.

Mill bize özgürlüğün hakikati aramakla ilişkisini hatırlatırken, Platon’un Sokratik sorgulama geleneği soru sormanın değerini düşündürür. Foucault ise çok daha farklı bir pencereden bakarak bilgi, kurum, gözetim ve iktidar arasındaki ilişkileri sorgulamamıza yardım eder.

Belki de sansür konusunda en sağlıklı yaklaşım, her yasağı otomatik olarak kötü veya her sınırlamayı otomatik olarak iyi kabul etmemektir.

Çünkü hayat çoğu zaman bu kadar kolay değildir.

Bir çocuğu zararlı bir içerikten korumak doğru olabilir. Fakat “zararlı” kelimesinin anlamını kim belirleyecektir?

Yanlış bir bilgiyi sınırlamak gerekli olabilir. Fakat “yanlış” olduğuna kim karar verecektir?

Bir düşünce insanları incitebilir. Fakat incinmek ile zarar görmek arasındaki çizgi nerede başlayacaktır?

Ve belki de en zor soru şudur:

Bugün başkasının susturulmasını haklı bulduğumuz bir gerekçe, yarın bizim kendi sesimizi susturmak için kullanılabilir mi?

Bir kitabın kapağını kapatmak kolaydır. Bir internet bağlantısını kesmek de kolay olabilir. Bir cümleyi silmek bazen birkaç saniye sürer.

Ama bir düşüncenin gerçekten yanlış olduğunu anlamak, bir insanın neden konuştuğunu dinlemek ve doğru ile yanlışı birbirinden ayırmak çok daha zordur.

Felsefe tam da bu zorluğu üstlenir.

Belki de özgür düşüncenin en önemli işareti, herkesin aynı şeyi söylemesi değil; insanların birbirlerinden farklı düşündüklerinde bile birbirlerine şu soruyu sorabilmeleridir:

“Sen neden böyle düşünüyorsun ve ben senin düşünceni dinledikten sonra kendi düşüncemi yeniden gözden geçirmeye cesaret edebilir miyim?”

Çünkü bazen sansürün en görünür biçimi susturulan bir sestir; en görünmez biçimi ise insanın, daha konuşmadan önce kendi sesinden şüphe etmeye başlamasıdır.

Başlığı “7. Sınıfta” diye Düzelt

Filozof Görüşlerini Daha Dengeli Karşılaştır

Belo olarak 7. sınıfta sansür nedir konusunda yararlı bir çerçeve sunduğumuzu umuyoruz.